Czy można zobaczyć najsłynniejszą muzykę świata? Zajrzeć do kuchni kompozytorskiej największych mistrzów? Można! A wszystko dzięki otwartej 27 marca w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie wystawie manuskryptów muzycznych „Beethoven i sztuki piękne”. Blisko 30 (!) autografów takich twórców jak m.in.: Bach, Mozart, Haydn, Schumann, Beethoven, Paganini, Mendelssohn, Bruckner, Chopin, Moniuszko, Kurpiński, Panufnik, Penderecki, zostało wystawionych na widok publiczny. Ekspozycja jest ewenementem w skali światowej, gdyż żadna biblioteka nie udostępnia manuskryptów szerokiej publiczności. Dlatego warto zabrać dzieci, rodzinę, przyjaciół, znajomych i iść do Jagiellonki obejrzeć wystawę.
Na co dzień autografy spakowane w ochronne pudełka leżą w żaroodpornym, betonowym sejfie Biblioteki Jagiellońskiej. Panuje tam temperatura 16-18 stopni a wilgotność powietrza waha się w granicach 45-50 proc. Do dzieł nikt nie ma dostępu poza konserwatorem i wyjątkowymi gośćmi, którym jedynie kontakt z autografem pozwoli rozwiać wątpliwości wydawnicze lub wykonawcze.
Jednak raz do roku, za sprawą Wielkanocnego Festiwalu Ludwiga van Beethovena największe muzyczne skarby ludzkości zostają wystawione w Krakowie na widok publiczny. Co roku inne, związane z tematem wystawy. Tak jest i teraz. Wystawa towarzyszy 21. edycji Festiwalu Beethovenowskiego i pokazuje łączenie sztuk, czyli związki muzyki z poezją, teatrem, malarstwem, tańcem i architekturą. Naprawdę warto obejrzeć!
O tym, że Biblioteka Jagiellońska raz do roku pokazuje swoje skarby, wie już cały świat. Dlatego specjalnie na wystawę przyjeżdżają zainteresowani z wielu krajów. Różnie reagują. Niektórzy wyrażają zaskoczenie i z niedowierzaniem pytają, czy rzeczywiście są to rękopisy mistrzów. Bardziej wrażliwi potrafią się wzruszyć i mówią, że jest to dla nich jedno z największych wydarzeń życia. Kilka lat temu widziałam, jak Japończycy stojący przy gablotach z autografami Mozarta ukradkiem ocierali łzy. Trudno się dziwić. Dla wszystkich świadomość, że patrzymy z bliska na papier, który trzymał w rękach Mozart , Beethoven, Chopin wywołuje ogromne emocje.
Dla mnie za każdym razem ogromną przyjemnością staje się próba analizy pisma największych twórców. Pismo jak wiadomo wiele mówi o człowieku, więc patrząc na partytury smakuję niemal każdą nutę, każde drżenie ręki. Np. Haydn pisze drobnym starannym pismem. Na stronach manuskryptów swoich utworów często znaczy uwagi - Deo Gratias - dziękując w ten sposób stwórcy za pokonanie trudu komponowania, za szczęśliwy finał. Mendelssohn, który pisze muzykę czysto i starannie, uznany został za muzycznego malarza, który potrafił dźwiękami odmalować nastrój otaczającego go świata. Jego pismo jest bardzo klarowne i jasne. Tu nie ma miejsc poprawionych.
Mozart ma pismo estetyczne i czyste, bo też utwory tego twórcy rodziły się zawsze niemal nieomylnie. Ale zaprezentowana na wystawie Symfonia Es-dur nr 39 pokazuje Mozarta tworzącego w pośpiechu, jakby ręka nie nadążała za myślą. Fryderyk Chopin pisze drobnym pismem, widać, że cyzeluje do ostatniej chwili, poprawia i ulepsza, ciągle się zastanawia, jak będzie najlepiej brzmieć. Zresztą twórca ten słynął z tego, że nawet tzw. manuskrypty edycyjne, czyli te przeznaczone dla wydawcy, jeszcze poprawiał. Warto przyjrzeć się dokładnie pokazanej na wystawie Barkaroli Fis-dur. Pismo Antona Brucknera jest drobne delikatne, choć czuje się patrząc na partyturę – szkiców do VIII Symfonii c-moll – że ręka prowadzona jest natchnieniem, które, od czasu do czasu kompozytor musi skorygować.
Bach, patrząc na jego autografy, wygląda na człowieka konsekwentnego i mającego świadomość swojej myśli. Jego rękopisy są zapisane pismem pięknym i równym, bardzo mocnym i gęstym. Tu nic nie budzi wątpliwości. Twórca nie jest niepewny, nie waha się. Po prostu wie co ma do powiedzenia i w jaki sposób.
Pismo Beethovena natomiast zawsze zdradza pośpiech i niecierpliwość. Kompozytor ten szkicuje niczym w transie i później gwałtownie pracuje nad nadaniem dziełu właściwego kształtu. W autografach Beethovena można odnaleźć takty a nieraz całe strony potwornie pokreślone, niemal zagryzmolone, zarysowane wręcz kółkami. Niektóre z taktów są tak wydrapane, że aż prześwituje papier. W autografach Beethovena można znaleźć oprócz zapisu muzycznego także osobiste notatki kompozytora dotyczące życia codziennego: np. co powinien zrobić, kupić albo komu zapłacić.
Najbardziej fascynujące są dla mnie jego szkicowniki. Tu myśli Beethovena kłębią się często jedna na drugiej. Aż dziwne, że w ogóle można to odczytać. Np. w zaprezentowanych na wystawie szkicach do Symfonii „Eroica” 1803-1804 aż „czarno” od poprawek wszelakich. Są tam, i nuty ,i słowa, i pełno skreśleń. Trzeba się wczytać, by w ogóle coś zrozumieć.
Kompozytorzy pisali swoje dzieła dobrymi piórami, na ogół czarnym albo brązowym atramentem, i na dobrych papierach: grubszych, czerpanych. Ale już kompozytorzy nam współcześni zapisują inaczej. Np. Krzysztof Penderecki pisze z wielkim rozmachem po papierze nutowym kolorowymi pisakami. Kreśli, przenosi, poprawia. Stawia krzyżyki i strzałki, co znakomicie widać w pokazanym na wystawie fragmencie Pasji wg św.Łukasza.
Wystawa manuskryptów, której kuratorem jest Michał Lewicki została pięknie urządzona. Rękopisom prezentowanym w specjalnych gablotach pochłaniających promienie UV towarzyszą dzieła sztuki: obrazy i ryciny. Polecam!
Wystawa jest otwarta do 14 kwietnia w godzinach: pn.-pt.: 10-17, sb.:10-14; w wielki piątek, 14.04: 10-14. Wstęp bezpłatny.
